De corruptie der zeewormen. De Grote Europese paalwormplaag en het instorten van de sluizen van Sas Slijkens (1733-1752)

Michael-W. Serruys

Research output: Contribution to journalArticlepeer-review

Abstract

Op een rustige zomernacht in 1752 stortten de sluizen van Slijkens nabij Oostende in. Hoewel de Belgische historiografie hier wel melding van heeft gemaakt, heeft men het gebeurde altijd verklaard door het slechte onderhoud. Achttiende-eeuwse bronnen maken echter altijd gewag dat de teloorgang van deze belangrijke scheepvaart- en afwateringssluizen het gevolg was van de corruptie der zeewormen. Daarmee is de instorting van de sluizen van Slijkens wellicht de belangrijkste Belgische episode in de Grote Europese paalwormplaag geweest. In de eerste helft van de achttiende eeuw veroorzaakten paalwormen een ware ravage langs de kusten van Noordwest Europa. Dit artikel, dat zich op het kruispunt van ecologische geschiedenis en disaster studies bevindt, heeft zich tot doel gesteld om enerzijds te begrijpen waarom de Noordwest Europese kusten opeens zo aantrekkelijk werden voor deze hout etende mariene schelpdieren en anderzijds hoe de bevolking in Kustvlaanderen in de achttiende eeuw omging met deze nieuwe dreiging.
In het eerste deel van het artikel zal worden ingegaan op de leefwijze van de paalworm en ook hoe het veranderende klimaat aan het begin van de achttiende eeuw een verbetering van zijn leefmilieu teweegbracht. De gevolgen van de zeer actieve en uitdijende paalwormpopulatie in en rond de haven van Oostende hadden al snel gevolgen voor de lokale bevolking, waarbij bestaande tegenstellingen werden aangescherpt, zoals bijvoorbeeld tussen de landbouwers in het Brugse Vrije en de Brugse internationale handelaars of tussen Oostende en Brugge. Ook antropogene ontwikkelingen als de groeiende centralisatietendensen in het kader van het Theresiaans compromis of de politieke tegenstellingen tussen de leden van de Staten van Vlaanderen maakten het moeilijk om een oplossing te vinden voor deze ecologische crisis. De instorting van de sluis in 1752 is niet enkel een mooi voorbeeld van rampenbestrijding in het kustgebied, maar het laat ook zien hoe de bevolking omging met kwesties zoals verantwoordelijkheid en de heropbouw na de ramp. De uiteindelijke beslissingen zouden een grote invloed uitoefenen op het maritieme en politieke beleid in het graafschap Vlaanderen, maar ook op het geheel van de Oostenrijkse Nederlanden. Deze studie van de Grote Europese paalwormplaag laat zien dat ecologische crisissen zowel een grote als onverwachte invloed konden hebben op de maatschappij. Daarmee nodigt dit artikel tevens uit tot reflectie over de huidige klimaatontwikkelingen.
Original languageDutch
Pages (from-to)379-419
Number of pages41
JournalHandelingen van het Genootschap voor Geschiedenis
Volume158
Issue number2
Publication statusPublished - 4 Dec 2021
EventJournée d'études de l'histoire environmentale de la mer et des littoraux.: État de recherche, approches et perspectives (Moyen-Âge - Époque moderne) - Université de Bretagne Sud, Lorient, France
Duration: 20 Mar 201921 Mar 2019

Keywords

  • Environmental history
  • Shipworm
  • Disaster management
  • Flanders
  • Bruges
  • Ostend
  • Eighteenth century

Cite this